Bệnh nấm đất trên rau màu là nhóm bệnh do các tác nhân tồn tại trong đất, giá thể, tàn dư cây trồng hoặc nguồn nước tưới gây ra. Chúng thường tấn công hạt giống, rễ, cổ rễ và phần thân sát mặt đất, khiến cây con chết rạp, cây trưởng thành vàng lá, héo rũ, thối gốc hoặc chết từng vùng trong ruộng.
Nhiều tác nhân có thể tồn tại qua nhiều vụ nên khi bệnh đã phát triển nặng, việc điều trị thường khó và hiệu quả thấp. Vì vậy, Bà con cần ưu tiên phòng bệnh, quản lý đất và phát hiện sớm.
Nấm đất trên rau màu gồm những tác nhân nào?
Trong sản xuất, Bà con thường gọi chung là “nấm đất”, nhưng nhóm này gồm cả nấm thật và sinh vật giống nấm:
- Nấm thật: Fusarium, Rhizoctonia, Sclerotium, Sclerotinia, Verticillium…
- Sinh vật giống nấm: Pythium và Phytophthora. Đây là nhóm oomycetes, phát triển đặc biệt mạnh khi đất hoặc giá thể quá ẩm.
Việc phân biệt tác nhân rất quan trọng vì thuốc có hiệu lực với Pythium và Phytophthora chưa chắc kiểm soát tốt Fusarium hoặc Rhizoctonia.
1. Bệnh chết cây con và chết rạp
Tác nhân
Bệnh có thể do Pythium spp., Rhizoctonia solani, Fusarium spp., Phytophthora spp. và một số loài Sclerotium hoặc Sclerotinia gây ra.
Triệu chứng
- Hạt bị thối hoặc mầm chết trước khi nhô khỏi mặt đất.
- Cổ rễ xuất hiện vết úng nước, nâu hoặc đen.
- Phần thân sát đất teo nhỏ như sợi chỉ, cây đổ rạp và chết nhanh.
- Rễ bị nâu, mềm, mất rễ tơ; cây chết thành từng đám trên khay hoặc luống.
- Khi ẩm cao có thể xuất hiện lớp tơ nấm trắng hoặc dạng mạng nhện quanh gốc.
2. Lở cổ rễ do Rhizoctonia
Tác nhân chính là nấm Rhizoctonia solani. Vết bệnh thường xuất hiện tại cổ rễ hoặc phần thân tiếp xúc với đất, ban đầu màu nâu, sau lõm xuống và lan vòng quanh thân. Mô bệnh tương đối khô, cây con bị thắt cổ rễ rồi ngã rạp. Trên cây lớn, bệnh gây thối gốc, sinh trưởng kém và héo vào ban ngày.
3. Thối rễ do Pythium
Pythium thường tấn công rễ non và đầu rễ. Rễ chuyển nâu, mềm, dễ tuột lớp vỏ ngoài; rễ tơ giảm mạnh và cây héo dù đất vẫn ướt. Bệnh thường phát triển thành từng đám ở nơi thấp, đọng nước hoặc được tưới quá nhiều.
4. Thối rễ, thối cổ rễ do Phytophthora
Trên ớt, cà, bầu bí và nhiều cây rau quả, Phytophthora capsici là tác nhân quan trọng. Bào tử có thể di chuyển theo nước nên bệnh thường bùng phát nhanh sau mưa lớn, ngập úng hoặc khi nước tưới chảy từ vùng bệnh sang vùng khỏe.
- Rễ và cổ rễ bị nâu, úng nước rồi thối.
- Gốc có vết sẫm màu bao quanh thân.
- Cây đang xanh có thể héo và chết nhanh.
- Trái gần mặt đất xuất hiện vết úng nước, sau đó thối và có lớp nấm trắng.
5. Héo vàng do Fusarium
Bệnh chủ yếu do các dạng chuyên hóa của Fusarium oxysporum. Nấm tạo bào tử nghỉ và có thể tồn tại trong đất hoặc tàn dư cây bệnh nhiều năm.
- Lá dưới vàng trước, sau đó lan dần lên trên.
- Cây có thể héo một bên thân, một nhánh hoặc một phía của lá.
- Ban đầu cây héo vào buổi trưa và hồi lại vào chiều tối; về sau héo vĩnh viễn.
- Khi chẻ dọc thân hoặc cắt ngang phần gốc, bó mạch có màu vàng nâu đến nâu sẫm.
Héo xanh do vi khuẩn cũng có thể làm đổi màu mạch dẫn. Nếu triệu chứng không điển hình, Bà con cần kiểm tra mẫu thay vì chỉ dựa vào biểu hiện héo.
6. Thối gốc do Sclerotium
Tác nhân là nấm Agroathelia rolfsii, tên cũ thường gặp là Sclerotium rolfsii. Nấm có phạm vi ký chủ rất rộng và phát triển mạnh trong điều kiện nóng, ẩm.
- Gốc sát mặt đất xuất hiện vết nâu, mềm rồi thối.
- Quanh gốc có lớp tơ nấm trắng như mạng nhện.
- Trên tơ nấm xuất hiện hạch tròn nhỏ, lúc đầu màu trắng, sau chuyển vàng nâu giống hạt cải.
- Cây vàng lá, héo rũ và chết thành từng ổ.
7. Mốc trắng do Sclerotinia
Bệnh thường do Sclerotinia sclerotiorum gây ra. Gốc hoặc thân bị úng nước và thối mềm, trên mô bệnh xuất hiện lớp nấm trắng dày như bông. Sau đó hình thành các hạch nấm màu đen, hình dạng không đều. Bệnh phát triển mạnh khi ruộng rậm rạp, mát và ẩm.
Bảng nhận biết nhanh bệnh nấm đất
| Dấu hiệu chính | Tác nhân nên nghi ngờ |
|---|---|
| Cây con đổ rạp, thân sát đất teo nhỏ | Pythium, Rhizoctonia, Fusarium |
| Rễ mềm, nâu, dễ tuột vỏ; đất rất ướt | Pythium |
| Vết cổ rễ nâu, khô và lõm | Rhizoctonia solani |
| Héo nhanh sau mưa hoặc ngập; gốc úng nước | Phytophthora |
| Vàng lá dưới, héo một bên, bó mạch hóa nâu | Fusarium |
| Tơ trắng và hạch tròn giống hạt cải | Sclerotium rolfsii |
| Mốc trắng như bông và hạch đen không đều | Sclerotinia |
Bảng trên chỉ dùng để định hướng. Một cây có thể bị nhiều tác nhân cùng tấn công hoặc bị kết hợp giữa nấm đất, tuyến trùng và vi khuẩn.
Điều kiện làm bệnh nấm đất phát triển mạnh
- Đất bí, nén chặt, thoát nước kém hoặc thường xuyên ngập úng.
- Giá thể, khay gieo, dụng cụ hoặc nguồn nước đã mang mầm bệnh.
- Gieo quá dày, cây thiếu ánh sáng và ruộng kém thông thoáng.
- Trồng liên tục cây cùng họ trên một chân đất.
- Bón phân chuồng chưa hoai, thừa đạm hoặc phân quá đậm làm tổn thương rễ.
- Cây bị stress do khô hạn, úng nước, pH hoặc độ mặn không phù hợp.
Cách phòng bệnh nấm đất trên rau màu
Sử dụng giống và giá thể sạch
- Chọn hạt giống, cây giống từ cơ sở đáng tin cậy.
- Không lấy cây từ khay đã xuất hiện chết rạp hoặc thối rễ.
- Dùng giá thể sạch, tơi xốp; không sử dụng đất từ ruộng từng bị bệnh để làm bầu.
- Vệ sinh khay, chậu và dụng cụ trước khi sử dụng lại.
Làm luống và quản lý nước
- Làm luống cao trong mùa mưa, khơi thông rãnh thoát nước.
- Tưới vừa đủ, ưu tiên tưới vào buổi sáng.
- Không để nước từ vùng bệnh chảy sang vùng khỏe.
- Không lấy nước tưới từ mương nhận nước thải của ruộng đang có bệnh.
Luân canh và quản lý đất
Luân canh với cây khác họ và ít nhiễm giúp giảm một phần nguồn bệnh. Bà con cần kết hợp luân canh với thu gom tàn dư, cải thiện độ tơi xốp, sử dụng phân hữu cơ đã ủ hoai và bón phân cân đối. Điều chỉnh pH nên dựa trên kết quả phân tích đất, không bón vôi theo cảm tính.
Sử dụng vi sinh vật có ích
Một số chế phẩm chứa Trichoderma, Bacillus hoặc Streptomyces có thể hỗ trợ hạn chế mầm bệnh và cải thiện vùng rễ. Chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, dùng đúng hướng dẫn và ưu tiên sử dụng từ đầu vụ. Không trộn tùy tiện chế phẩm vi sinh với thuốc trừ nấm hoặc chất sát khuẩn.
Khi ruộng đã xuất hiện cây bệnh
- Kiểm tra nhiều điểm trong ruộng, nhất là nơi thấp, đầu luống và cuối dòng nước.
- Nhổ cây bệnh nặng cùng bộ rễ, đưa ra khỏi ruộng; không vứt xuống mương.
- Ngăn nước chảy từ vùng bệnh sang vùng khỏe và khơi rãnh thoát nước.
- Tạm ngưng bón đạm khi cây đang thối rễ hoặc héo.
- Quan sát dạng thối rễ, cổ rễ, tơ nấm, hạch nấm và màu bó mạch để định hướng tác nhân.
- Trường hợp bệnh lan nhanh hoặc triệu chứng không rõ, lấy mẫu cây mới bệnh để chẩn đoán.
Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật như thế nào?
Không có một loại thuốc kiểm soát tốt tất cả tác nhân gây bệnh trong đất. Bà con cần xác định đúng bệnh, cây trồng và giai đoạn gây hại trước khi lựa chọn sản phẩm.
- Chỉ sử dụng thuốc được phép dùng tại Việt Nam và có đăng ký cho cây trồng, bệnh hại tương ứng.
- Tuân thủ nhãn về liều lượng, lượng nước, số lần xử lý và thời gian cách ly.
- Luân phiên nhóm thuốc có cơ chế tác động khác nhau.
- Không tự ý tăng liều, tưới thuốc liên tục hoặc pha trộn nhiều sản phẩm.
Cây đã thối gần hết rễ, đứt cổ rễ hoặc héo hoàn toàn gần như không thể phục hồi. Mục tiêu khi đó là loại bỏ cây bệnh và ngăn nguồn bệnh tiếp tục lây lan.
Tránh nhầm bệnh nấm đất với nguyên nhân khác
Cây vàng lá hoặc héo không phải lúc nào cũng do nấm đất. Bà con cần loại trừ úng hoặc khô hạn, ngộ độc phân bón, độ mặn cao, pH không phù hợp, tuyến trùng, vi khuẩn héo xanh, côn trùng hại rễ, thuốc cỏ và tổn thương cơ học.
Kết luận
Bệnh nấm đất trên rau màu là nhóm bệnh do nhiều tác nhân khác nhau gây ra. Biện pháp xử lý Pythium, Phytophthora, Fusarium, Rhizoctonia hoặc Sclerotium không hoàn toàn giống nhau. Bà con cần ưu tiên cây giống sạch, đất và giá thể sạch, thoát nước tốt, bón phân cân đối và vệ sinh đồng ruộng.
Nếu bệnh đang lan nhanh hoặc chưa xác định được tác nhân, liên hệ ngay Bác Sĩ Cây Trồng để được tư vấn.